Irak-Kürt Silahlı Çatışması vs İran-Irak Savaşı

Peşmerge gerilla-konvansiyonel-diplomatik üçlü doktrini esnek biçimde uygulayarak satranç savaşı mantığını işletmiş; Irak ise statik imha doktrinine saplanarak adaptasyon yeteneğini kaybetmiştir.

Irak ordusu, Sovyet doktrinine dayalı katı bir hiyerarşi ve merkezi planlamaya bağlı kalmış, değişen cephe koşullarına uyum sağlamakta zorlanmıştır. İran ise düzenli ordu ve düzensiz milis güçlerini harmanlayarak daha esnek bir yapı oluşturmuş, özellikle şehir savunmalarında ve gerilla tipi baskınlarda başarılı olmuştur.

Irak ordusu özellikle Enfal Harekatı'nda topçu ve kimyasal silah şokunu manevrayla koordineli kullanmış; ancak ateş gücü üstünlüğü dağlık arazide kalıcı toprak kontrolüne dönüştürülememiştir.

Irak, hava kuvvetleri, topçu ve kitle imha silahlarıyla başlangıçta şok etkisi yaratmayı amaçlamış, ancak bu ateş gücünü eş zamanlı bir zırhlı manevra ile birleştirip düşmanı toptan çökertecek bir noktaya getirememiştir. İran'ın insan dalgası taktikleri ise psikolojik bir şok unsuru olsa da, modern ateş gücü karşısında çoğunlukla ağır zayiata uğramıştır.

Zagros dağlarının sert arazisi, dar geçitleri ve sert kışı Peşmerge için mutlak müttefik olmuş; Irak'ın zırhlı kolları bu coğrafyada siklet merkezini oluşturamamıştır.

Huzistan'ın bataklıkları, Zagros Dağları'nın engebeli arazisi ve Şattülarap su yolunun karmaşık coğrafyası, Irak'ın zırhlı üstünlüğünü büyük ölçüde etkisizleştirmiştir. Mevsimsel yağışlar ve aşırı sıcaklar, her iki tarafın harekât temposunu düşürmüştür. İran, savunma için doğal engelleri çok daha etkin kullanmıştır.

Kürt tarafı Soğuk Savaş dönemi blok rekabetlerini manipüle ederek çok yönlü diplomatik aldatma uygulamış; Irak ise 1970 özerklik anlaşması gibi siyasi hilelerle Kürt hareketini bölmeye çalışmıştır.

Her iki taraf da büyük çaplı aldatma operasyonları konusunda sınırlı yetenek göstermiştir. Irak'ın sürpriz başlangıcı taktik düzeyde kalmış, stratejik bir aldatmacaya dönüşmemiştir. İran, özellikle deniz mayınları ve sürat botu saldırılarıyla asimetrik harp hilesine başvurarak Körfez'deki petrol akışını tehdit etmeyi başarmıştır.

Barzani ve Talabani liderlikleri İran, İsrail, ABD ve Sovyet bloku arasındaki ince dengeyi okuyarak Irak rejimini stratejik olarak teşhis edebilmiş; buna karşın Saddam rejimi Kürt iç dinamiklerini ve dış destekçi hassasiyetlerini yanlış yorumlayarak Enfal gibi geri dönülmez stratejik hatalar yapmıştır.

Savaş boyunca her iki taraf da birbirinin niyetlerini tam olarak okuyamamış, istihbarat zafiyetleri sürpriz saldırılara zemin hazırlamıştır. Irak, İran'ın insan dalgası taktiklerine karşı koyma kapasitesini öngörememiş; İran ise Irak'ın kimyasal silah kullanımına hazırlıklı değildi. Belirleyici bir istihbarat üstünlüğü hiçbir tarafta sürekli olarak sağlanamamıştır.

Peşmerge, iç hatlar avantajını kullanarak dağ geçitleri arasında hızlı kuvvet kaydırma kabiliyeti sergilemiş; Irak mekanize birlikleri ise dış hatlarda ikmal kuyrukları uzadıkça hareket kabiliyetini kaybetmiştir.

Irak, savaşın başında zırhlı birlikleriyle hızlı manevra yapmaya çalışmışsa da, derinlikli taarruzları sürdürememiş ve statik mevzilere çakılmıştır. İran, iç hatları kullanarak kuvvet kaydırmaları yapmış ancak bu intikaller genellikle yavaş ve yetersiz kalmıştır. Genel olarak savaş, manevra kabiliyeti yüksek birliklerin değil, siperlerin ve yığınakların belirlediği bir tempoda ilerlemiştir.

Kürt milliyetçi ideolojisi ve aşiret dayanışması Peşmerge'nin Clausewitz'in sürtüşme faktörüne karşı direncini yükseltmiş; Irak askerinin ise Kürtlere karşı harekatlarda motivasyon düşüklüğü ve yüksek firar oranları raporlanmıştır.

Devrim sonrası şok ve subay tasfiyeleri İran ordusunun moralini başlangıçta düşürmüş, ancak vatan savunması ve Şii inancıyla birleşen güçlü bir motivasyon zamanla ordunun çimentosu olmuştur. Iraklı askerlerin morali ise, uzayan savaş, yetersiz ödüllendirme ve anlamsız görülen taarruzlarla birlikte istikrarlı bir şekilde düşmüştür.

Yıpratma Savaşı — Kürt tarafı uzun vadeli direnişle Bağdat'ın siyasi iradesini erozyona uğratmış, klasik imha muharebesi yerine stratejik sabır doktrini uygulanmıştır.

Yıpratma Savaşı

Kürt siyasi hareketi özellikle 1991 sonrası No-Fly Zone döneminde çatışmayı minimize ederek uluslararası meşruiyeti silah olarak kullanmış ve Bağdat'ın kuzeye nüfuz iradesini diplomatik cephede kırmıştır.

Irak, savaş öncesinde diplomatik teşebbüslerle İran'ı izole etmeye çalışmış ancak başarılı olamamıştır. İran ise devrim ihracı retoriğiyle Irak'taki Şii nüfusu etkilemeyi denemiş, ancak bu strateji somut bir ayaklanmaya dönüşmemiştir. Hiçbir taraf, düşmanı savaşmadan teslim olmaya zorlayacak bir psikolojik üstünlük kuramamıştır.

Bağdat'ın siklet merkezi Kürt siyasi-askeri liderliğinin tasfiyesiydi ancak Barzani klanını imha edemedi; Kürt siklet merkezi ise dış destek kanallarının açık tutulmasıydı ve 1975 kesintisi hariç bu başarıyla korundu.

Irak, sıklet merkezini asıl olarak Huzistan'ın petrol zengini bölgelerinde yoğunlaştırmış, ancak İran'ın siyasi iradesini ve halk direncini hedef almakta başarısız olmuştur. İran ise Schwerpunkt'ı Irak'ın siyasi merkezi Bağdat ve güneydeki Şii nüfuz bölgesine yönlendirememiş, sonuç alıcı bir derin harekât planlayamamıştır.