Şeyh Said İsyanı vs Türk-Ermeni Harbi (Doğu Cephesi Harekâtı)

TSK, önce pasif savunma sonra aktif kuşatma doktrinine geçerek esneklik göstermiş; isyancılar ise statik aşiret muharebesinden öteye geçememiştir.

TBMM kuvvetleri statik mevzi savaşı yerine dinamik manevra savunması uyguladı; Ermeni tarafı ise sabit savunma reflekslerine sıkışıp kaldı.

Topçu bombardımanı ve keşif uçaklarının kullanımı, hafif silahlı aşiret milislerinde psikolojik çöküşü hızlandırmıştır.

Topçu hazırlığını süratli piyade taarruzuyla senkronize eden TBMM kuvvetleri, Kars'ın 30 Ekim'de bir gün içinde düşmesinde ateş-manevra koordinasyonunu somutlaştırdı.

Şubat-Mart kış koşulları ve dağlık arazi başlangıçta isyancılara avantaj sağladıysa da baharda karların erimesiyle TSK'nın manevra kabiliyeti artmıştır.

Sonbahar koşulları ve Doğu Anadolu'nun engebeli arazisini iyi tanıyan TBMM kuvvetleri, Sarıkamış ve Kars hatlarını bir doğal müttefik olarak kullandı.

Ankara, Miralay Halid Bey'in erken yakalanması ve Azadî ağının çözülmesiyle istihbarat üstünlüğünü taktik avantaja dönüştürmüştür.

Sovyet baskısının yarattığı diplomatik aldatma örtüsü altında Karabekir'in baskın taarruzu, Ermeni komuta heyetinin reaksiyon süresini sıfırladı.

Ankara, Azadî Örgütü'nün planlarını Miralay Halid Bey'in 1924'teki tutuklanmasıyla erken dönemde çözmüştü; bu nedenle isyan olgunlaşmadan patlak vermek zorunda kaldı.

Şark Cephesi Karargâhı Ermeni iç siyasi çekişmelerini ve Müttefiklerin müdahale edemeyeceğini doğru okurken, Erivan TBMM kuvvetlerinin gerçek kabiliyetini hafife aldı.

TSK Diyarbakır ve Elazığ'dan iki koldan yürüyerek iç hatlar avantajını kullanmış; isyancıları Murat Nehri kavisinde kuşatmıştır.

XV. Kolordu iç hatları kullanarak Sarıkamış-Kars-Gümrü istikametinde hızlı ve ardışık darbeler vurdu; Ermeni tarafı dış hatlarda kuvvetlerini toparlayamadan çözüldü.

Cumhuriyet ordusunun rejim savunma motivasyonu, isyancıların dini-karizmatik morali karşısında disipline dayalı kararlı bir üstünlük sergilemiştir.

Milli Mücadele'nin zafer iradesi ve toprak savunması psikolojisi, Ermeni tarafının yenilgi ve terk edilmişlik hissine karşı ezici bir Clausewitz sürtüşmesi yarattı.

İmha Muharebesi — TSK isyancı liderlik kadrosunu ve silahlı gücünü toptan yok etmeyi hedeflemiş ve başarmıştır.

İmha Muharebesi — Ankara Hükümeti'nin 'Ermenistan'ı fiziki ve siyasi olarak tasfiye et' direktifi harekâtın karakterini net biçimde belirledi.

TSK, Takrir-i Sükûn Kanunu ve sıkıyönetim ilanıyla bölgedeki aşiret ittifaklarını savaş öncesi parçalamayı başarmış; birçok aşiret tarafsız kalmıştır.

Karabekir, Sevr'in tanınmaması ve Sovyet baskısının Erivan üzerindeki diplomatik tazyikiyle düşmanı muharebeden önce yalnızlaştırarak Sun Tzu'nun ideal galibiyetine yaklaştı.

TSK Schwerpunkt'ı Şeyh Said'in karargâhı ve Diyarbakır surları üzerinde doğru tespit etmiş; isyancıların 7-8 Mart Diyarbakır kuşatma teşebbüsünün püskürtülmesi kırılma noktası olmuştur.

TBMM tarafı Schwerpunkt'ı Kars müstahkem mevkii olarak doğru tespit etti; Ermeni tarafı kuvvetlerini geniş bir cepheye dağıtarak siklet merkezi oluşturmayı başaramadı.