Babil Ayaklanması (MÖ 626) vs Roma-Pers Savaşları

Savaş başlangıçta bir şok isyanı ve şehir ele geçirme harekâtıyken, zamanla klasik bir yıpratma ve kuşatma harbine evrilmiştir. Nabopolassar'ın komuta heyeti, Asur karşı saldırılarına karşı şehir savunmalarını tahkim ederek ve Medler gibi harici müttefiklerle işbirliği yaparak asimetrik bir esneklik göstermiştir. Asur tarafı ise, isyanlarla mücadelede geleneksel cezalandırma seferi doktrinine bağlı kalmış, değişen siyasi-stratejik şartlara doktrinel esneklikle uyum sağlayamamıştır.

Her iki taraf da dikkate değer bir doktrin esnekliği gösterdi. Başlangıçta tamamen farklı askeri geleneklere sahipken (Roma ağır piyadesi vs. Part atlı okçusu), zamanla birbirlerinin silahlarını, taktiklerini ve hatta organizasyon yapılarını benimsediler. Bu, statik bir siper savaşından ziyade, sürekli adaptasyonla şekillenen dinamik bir satranç maçıydı. Sonuç olarak, 6. ve 7. yüzyıllarda her iki ordu da neredeyse birbirinin aynısı, esnek ve birleşik silahlı kuvvetler haline geldi. Bu durum, bir tarafın kesin bir askeri üstünlük kurmasını engelledi ve çatışmayı uzatan temel faktörlerden biri oldu.

Asur ordusunun en belirgin şok unsuru, gelişmiş kuşatma makineleri ve profesyonel savaş arabalarıdır. Ancak bu unsurlar, şehir savunmalarına karşı uzun süreli kuşatmalarda yıpranmış ve kesin sonuç getirmemiştir. Babil kuvvetleri ise şok etkisinden ziyade mevzii savunma ve karşı akınlarla Asur ordusunun muharebe gücünü eritmiştir. Medlerle ittifak sonrası süvari destekli şok taarruzları daha belirgin hale gelmiştir.

Pers katafraktlarının ağır hücumu, savaşın başlangıcından itibaren belirleyici bir şok silahıydı; Romalıları Carrhae gibi muharebelerde ezip geçti. Romalılar ise kuşatma mühendisliği ve topçu (mancınık) alanında şok üstünlüğüne sahipti. Zamanla, her iki taraf da birbirinin şok yeteneklerini kopyaladı: Romalılar katafraktları, Persler ise kuşatma aletlerini benimsedi. Sonraki dönemlerde, piyade ve süvarinin birleşik ve senkronize kullanımında uzmanlaştılar, ancak ateş gücünden ziyade soğuk silah şoku belirleyici olmaya devam etti.

Mezopotamya'nın nehir ağı ve kanalları (Fırat-Dicle) Babil kuvvetlerine doğal savunma hatları ve ikmal avantajı sağlamıştır. Bataklıklar ve sulama kanallarıyla bölünen arazi, ağır Asur ordusunun manevra kabiliyetini sınırlandırmıştır. Ayrıca şehirlerin yüksek surları (Babil, Nippur, Uruk) savunmacı üstünlüğü doğurmuştur. Mevsimsel taşkınlar ve yaz sıcakları da uzun seferleri güçleştiren arazi faktörleridir.

Mezopotamya'nın kavurucu sıcakları ve bereketli nehir yatakları, lojistik imkanları ve sefer mevsimlerini belirledi. Ermenistan ve Kafkasya'nın sert kışları ve dağlık arazisi, tipik olarak büyük orduların manevra kabiliyetini kısıtladı ve savunan tarafa avantaj sağladı. Dara ve Amida gibi müstahkem şehirlerin bulunduğu kurak sınır bölgesi, kuşatma savaşını zorunlu kıldı. Roma'nın Anadolu platosu, Pers akınlarına karşı doğal bir savunma derinliği sunarken, Persler Zagros Dağları'nın gerisindeki çekirdek bölgelerinde güvendeydi.

Nabopolassar'ın en büyük harp hilesi, Asur'un iç karışıklıklarını ve batı eyaletlerindeki generalin isyanını kendi lehine stratejik bir fırsata dönüştürmesidir. Bu bir aldatma değil, durumsal bir istismardır. Asur tarafı ise, Nabopolassar'ı tahttan indirecek bir diplomatik veya siyasi manevra geliştirememiştir. Mısır'ın Asur safında savaşa girmesi gibi bir stratejik dezenformasyon veya sürpriz de söz konusu olmamıştır.

Aldatma, bu uzun savaşta ara sıra etkili olsa da, iki tarafın birbirini çok iyi tanıması nedeniyle sınırlı kaldı. Daha çok, diplomatik manevralar (barış görüşmeleri oyalama taktiği) ve vasal krallıkların ayartılması şeklinde kendini gösterdi. Belirleyici muharebelerde büyük taktik aldatmalardan ziyade, kuvvetlerin doğrudan çarpışması sonucu belirledi. Perslerin, Bizans'ı meşgul etmek için sık sık Arap müttefiklerini kullanması ve Bizans'ın da Kafkasya'daki halkları Perslere karşı ayaklandırması, bir tür stratejik harp hilesiydi.

Nabopolassar'ın Asur komuta kademesindeki çatlaklardan ve ordunun batı eyaletleri gibi uzak cephelerdeki mevcudiyetinden haberdar olması, ona kritik zamanlama avantajı sağlamıştır. Kendisini destekleyen şehirler ve yerel ajanlar aracılığıyla Asur ordusunun hareketlerini önceden öğrenme kabiliyeti yüksektir. Asur istihbaratı ise Babil içindeki bu ağın boyutunu ve batıdaki generalin ihanetini öngörememiştir.

Uzun süreli ve derinlemesine bir komşuluk, istihbarat asimetrisini en aza indirdi. Her iki imparatorluk da birbirinin gücünü, lojistik kapasitesini ve stratejik hedeflerini neredeyse eşit derecede iyi biliyordu. Savaşın seyrini, keşfedilmemiş bir asimetriden ziyade, mevcut simetrik bilgilerin operasyonel kararlara dönüştürülmesindeki ustalık belirledi. Arapların ani ortaya çıkışı ise, her iki tarafın da bu ortak tehdidi zamanında istihbarat edememesi ve hafife almasıyla sonuçlandı.

Nabopolassar, başlangıçta eş zamanlı ve hızlı bir darbeyle Babil ve Nippur'u ele geçirerek manevra üstünlüğü sağlamıştır. Ancak sonrasında savaş statik şehir kuşatmaları ve karşı kuşatmalar şeklinde yıpratma muharebesine dönüşmüştür. Asur ordusu, coğrafi uzaklık ve iç isyanlar nedeniyle birliklerini hızlı intikal ettirememiş; Nabopolassar ise iç hatları kullanarak kuvvetlerini tehdit altındaki şehirler arasında kaydırmada daha başarılı olmuştur.

Pers orduları, özellikle Part ve erken Sasani döneminde, atlı okçu kültürleri sayesinde üstün stratejik hareketliliğe sahipti. Bu, onlara iç hatlar avantajı sağlamadıysa da, Romalıları yıpratmak için ani baskınlar ve hızlı geri çekilmeler yapmalarına imkan tanıdı. Romalılar ise bu tehdide karşı müstahkem şehirlerden oluşan bir savunma ağı ve daha sonra kendi ağır süvari birliklerini geliştirerek cevap verdi. Her iki taraf da Napolyonvari bir kolordu sistemine sahip değildi, ancak ordularını cephenin farklı kesimlerinde eşzamanlı operasyonlar yürütecek şekilde kompartımanlara ayırabiliyorlardı.

Babil'in bağımsızlık ideali, asırlık bir özlemin ürünü olarak Nabopolassar'ın ordusunda olağanüstü bir moral ve fedakârlık duygusu yaratmıştır. Nabopolassar'ın taç giyme töreni, bu morali zirveye taşıyan bir psikolojik kuvvet çarpanı olmuştur. Asur ordusunda ise sürekli isyanlar, liderlik krizi ve mağlubiyetler, Clausewitz'in ifadesiyle 'sürtüşme'yi artırarak muharebe etkinliğini düşürmüştür.

Roma ve Bizans için, özellikle Hristiyanlık sonrası dönemde, savaş kutsal bir karakter kazandı ve dini motivasyon morali yükseltti. Persler için Zerdüştlük, Şah'ın ilahi otoritesini pekiştiriyordu. Her iki toplum da yüzyıllardır süren çatışmaya alışmıştı; bu, bir yandan savaş yorgunluğuna, diğer yandan neredeyse kurumsallaşmış bir savaş kültürüne yol açtı. Her iki tarafın askerleri de kendi medeniyetinin üstünlüğüne inanıyordu, bu da Clausewitz'in tarif ettiği sürtüşmeyi dengeleyen bir faktördü. Ancak 7. yüzyıldaki topyekün savaş, moralin tamamen çökmesine ve Arap fetihlerine karşı direncin kırılmasına neden oldu.

Yıpratma Savaşı

Yıpratma Savaşı

Nabopolassar, fiili muharebeden önce Asur İmparatorluğu'nun iç siyasi istikrarsızlığını (Sin-shumu-lishir isyanı) ustalıkla kullanmış, kendisine bağlı Babilli şehirlerin desteğini konsolide etmiştir. Babil'in bağımsızlık ilanı, Asur'un yönetim meşruiyetini temelden sarsmış ve diğer eyaletlerde de isyan dalgasını tetiklemiştir. Bu psikolojik-politik manevra, savaşmadan elde edilen bir kazanım olarak değerlendirilebilir.

Her iki taraf da uzun süreli barış dönemlerinde birbirini ekonomik ve diplomatik olarak kuşatmaya çalıştı; vasal krallıkları (Ermenistan, İberya, Gassaniler) kendi yanlarına çekmek için yoğun diplomasi yürüttü. Özellikle 5. yüzyılın uzun barışı, bu tür bir soğuk savaş stratejisinin sonucuydu. Ancak hiçbir taraf, diğerini savaşmadan tamamen teslim olmaya zorlayacak bir diplomatik zafer elde edemedi; çatışma kaçınılmaz olarak silahlara başvurdu.

Babil ayaklanmasının siklet merkezi, Nabopolassar'ın karizması ve bağımsızlık ideali etrafında kenetlenen şehir devletlerinin siyasi-askeri direnişidir. Asur için ise bu merkez, kraliyet otoritesi ve başkent Ninova'nın bir tehdit altında olmamasıdır. Nabopolassar, kuvvetlerini bu siyasi merkeze doğru yoğunlaştırırken, Asur komutası kaynaklarını batı eyaletlerindeki isyanlar ve başkente yönelen tehditler arasında dağıtarak Schwerpunkt'ı tespitte başarısız olmuştur.

Her iki taraf da stratejik Schwerpunkt'ı genellikle doğru belirledi: Mezopotamya ve Ermenistan koridoru. Bu bölge, zengin şehirleri, ticaret yolları ve tampon devletleriyle savaşın asıl ödülüydü. Operasyonel düzeyde, her iki ordu da asıl vurucu gücünü süvarisine (Pers katafraktları, Roma kataphraktoi) dayandırdı ve düşmanın direniş merkezini bu güçle kırmaya çalıştı. Roma'nın sıklet merkezi genellikle Anadolu ve Suriye'nin savunulması, Perslerin ise Mezopotamya'dan yapılan stratejik taarruzlardı. İki taraf da Schwerpunkt'ı net olarak tespit etse de, kuvvetleri yığmaktaki başarıları sefere göre değişkenlik gösterdi.