Ermenistan'ın Araplar Tarafından Fethi vs Kuzey Afrika'nın Arap Fethi (639-698)

Arap orduları, duruma göre akın, kuşatma veya müzakere taktiklerini esnek biçimde uygulayabildi. Bizans-Ermeni tarafı ise katı savunma doktrinine bağlı kaldı ve değişen şartlara uyum sağlamakta zorlandı.

Bizans, geleneksel ağır piyade ve kale savunması doktrininden sapamazken, Araplar duruma uygun olarak çöl gerilla taktikleri, şehir kuşatmaları ve deniz harekâtı arasında serbestçe geçiş yaparak asimetrik üstünlük sağladı.

Arap hafif süvarilerinin ani baskınları ve okçu birliklerinin yoğun ateşi, özellikle meydan muharebelerinde Bizans saflarında şok etkisi yarattı. Bizans'ın ağır süvarisi karşı şok unsuru olarak kullanılamadı.

Babylon Kalesi kuşatmasında okçu ateşiyle baskılanan Bizans garnizonu, Mısır'da Nikiou Muhaberesi'nde ağır Arap süvari taarruzuyla darmadağın oldu. Kartaca önlerinde donanma destekli şok taarruzlar, Bizans direnme iradesini sıfırladı.

Ermenistan'ın dağlık coğrafyası ve sert kışları, Arap orduları için doğal bir engel oluşturdu ancak Araplar, mevsim geçişlerini ve ovalık alanları kullanarak bu zorluğu aştı. Ermeni savunmacılar araziyi iyi kullansa da, bu avantajlarını stratejik bir zafere dönüştürecek siyasi birlikten yoksundu.

Libya Çölü ve Kuzey Afrika'nın uçsuz ovaları, Arap hafif süvari akınları için doğal bir harekât alanı sunarken, Bizans garnizonları için iklim ve uzak mesafeler aşılmaz lojistik bariyerlere dönüştü. Nil'in kontrolü ve liman şehirlerinin Arap donanmasınca ablukası, Bizans'ın erzak akışını kökten kesti.

Arap komutanlar, düşmanı yanıltmak için çok yönlü saldırılar düzenledi ve yerel müttefikler edinerek Bizans'ın tahkimat hatlarını aştı. Bizans istihbarat zafiyeti nedeniyle bu hilelere karşı koyamadı.

Araplar, Bizans'ın Mısır'daki tahıl sevkiyatını engellemek için sahte ikmal konvoyları ve dezenformasyonla Bizans donanmasını yanılttı. Berberi direnişi sırasında kabileleri birbirine düşürme taktiği, Bizans'ın müttefik ağını çökertti.

Araplar, Ermeni toplumunun siyasi bölünmüşlüğünü ve Bizans'a olan güvensizliğini doğru okuyarak bu bilgiyi diplomatik ve askeri avantaja dönüştürdü. Bizans ise yerel dinamikleri anlamakta yetersiz kaldı.

Mısır seferinde Kıptî rehberler ve yerel casuslar Arap ordusuna Bizans garnizonlarının zayıf noktalarını, ikmal depolarını ve komuta değişikliklerini gerçek zamanlı aktarırken, Bizanslı komutanlar Arap kuvvetlerinin büyüklüğünü ve manevra kabiliyetini sürekli hafife alarak ölümcül hatalar yaptı.

Arap orduları, birden fazla kol halinde ilerleyerek düşmanı bölmeye ve hızlı intikalle iç hat avantajı sağlamaya çalıştı. Bizans-Ermeni kuvvetleri ise ağır piyadeye dayalı yapılarıyla manevrada yavaş kaldı ve Arap atlı birliklerine yetişemedi.

Arap orduları, iç hat stratejisiyle Medine'den Mısır'a, oradan hızla Sirenayka ve Afrika'ya uzanan eş merkezli taarruzlar düzenledi. Bizans ise dış hatlarda, birbirinden kopuk garnizonlarla cevap veremedi ve her defasında kuşatılıp imha edildi.

Arap savaşçılarının dini inanç ve fetih arzusuyla yükselen morali, özellikle zorlu şartlarda dayanıklılık sağladı. Bizans-Ermeni tarafında ise liderlik kavgaları ve sürekli geri çekilmeler moral çöküşüne yol açtı.

Bizans Afrika Eksarhlığı'nda art arda gelen hezimetler, Kartaca'nın düşüşü ve imparatorluktan yardım alamama, Berberi paralı askerlerin saf değiştirmesine ve generallerin teslimiyetçi tutumuna yol açarak tam bir psikolojik çöküş yarattı.

Yıpratma Savaşı

İmha Muharebesi

Muaviye, askeri güç kullanımının yanı sıra Theodore Rshtuni gibi Ermeni prensleriyle müzakere ederek onları Bizans'tan koparmayı ve kendi tarafına çekmeyi başardı, böylece savaşmadan toprak kazandı.

Amr bin Âs, Mısır'da Kıptîleri Bizans'a karşı kışkırtarak ve onlara dinî özgürlük vaat ederek geniş çaplı işbirliklerini sağladı. Kartaca'nın düşüşü öncesinde Berberî kabileleriyle yapılan ittifaklar, Bizans direnişini savaşmadan kırdı.

Araplar, asıl kuvvetlerini Divin gibi stratejik merkezlere yönlendirerek düşmanın direniş merkezini hedef aldı. Bizans ise kuvvetlerini dağınık garnizonlara bölerek sıklet merkezi oluşturamadı.

Amr bin Âs, Bizans'ın Kuzey Afrika'daki ağırlık merkezinin Mısır olduğunu doğru tespit ederek bütün kuvvetini önce buraya yığdı. Sonraki fatihler, Kartaca'nın stratejik rolünü anlayarak donanmayla kombine bir kara-deniz harekâtıyla son direnişi kırdı.