Osmanlı-Kaçar Savaşı (1821-1823) vs Rus-İran Savaşı (1826-1828)

Kaçar ordusu Avrupai talim ile geleneksel süvari doktrinini hibrit biçimde uygulayarak asimetrik esneklik gösterdi. Osmanlı, Yeniçeri Ocağı'nın reform direnci nedeniyle statik ve hantal savunmaya kilitlendi; bu, II. Mahmud'un 1826 Vaka-i Hayriye kararının da tetikleyicilerinden biri oldu.

Rus komuta heyeti durağan kuşatma ile dinamik manevra arasında esnek geçiş yaptı; İran ordusu klasik aşiret süvarisi doktriniyle modern ateş hattı arasında sentez kuramayıp doktrinel kilitlenmeye düştü.

Abbas Mirza'nın modernize topçu bataryaları Erzurum surları önünde belirgin ateş üstünlüğü sağladı; ancak süvari şok unsurunun dağlık arazide etkinliği sınırlı kaldı ve şok-manevra senkronizasyonu eksik işledi.

Rus topçusunun Elizavetpol'deki yoğun ateş konsantrasyonu İran piyade hatlarını dağıttı; Kaçar süvarisinin geleneksel şok hücumu modern ateş gücü karşısında etkisiz kaldı, Cevanbulak'ta bu durum belirginleşti.

Doğu Anadolu'nun sert kışı ve dağlık arazisi savunan Osmanlı'nın lehineydi; ancak 1821-1822 kolera pandemisi her iki orduyu da kırıp geçirerek 'Gök' faktörünü harekâtın asıl belirleyicisi haline getirdi ve Pers ilerleyişini fiilen durdurdu.

Aras Vadisi'nin dar geçitleri ve Erivan'ın yüksek mevzii başlangıçta İran lehineydi; ancak 1827-28 kışında Ruslar dağ aşırı harekat kabiliyeti göstererek araziyi tersine çevirdi.

İran tarafı sınır aşiretleri (özellikle Kürt ve Azeri unsurlar) üzerinden propaganda yürüterek Osmanlı arka cephesinde huzursuzluk yaratmayı başardı. Osmanlı tarafının harp hilesi kapasitesi neredeyse sıfır kalmıştır.

Paskeviç, Erivan kuşatmasında sahte tahliye manevralarıyla İran takviye kuvvetini yanıltırken; İran tarafı stratejik aldatma kabiliyeti gösteremedi, hareket planları Rus istihbaratınca büyük oranda öngörüldü.

Abbas Mirza, Osmanlı'nın iç dinamiklerini (Yeniçeri-Saray gerginliği, Yunan cephesi yükü) net biçimde okurken, Bab-ı Âli Tebriz'in askeri reform kapasitesini ve Rus-İngiliz danışmanların etkisini hafife aldı.

Paskeviç bölgenin coğrafyasını ve Kaçar saray içi rekabetlerini ayrıntılı biliyordu; Abbas Mirza ise Rus iç siyasi krizlerinden (Dekabrist ayaklanması) faydalanma penceresini doğru okuyamadı ve fırsat anını ıskaladı.

Abbas Mirza'nın iç hatlardan yararlanan hareketli tümenleri Beyazıt-Erzurum aksında hızlı manevra kabiliyeti gösterdi. Osmanlı kuvvetleri ise Yeniçeri yapısının hareket kabiliyetsizliği nedeniyle dış hatlarda statik savunmaya zorlandı.

Paskeviç'in kolordu seviyesinde koordineli ilerleyişi Erivan-Nahçıvan-Tebriz ekseninde iç hat avantajını kurdu; İran kuvvetleri dış hatlarda kalıp parçalı tepki vermek zorunda kaldı, kuvvet yığınağında geç kaldı.

Kaçar kuvvetleri 'kayıp Safevi topraklarını geri alma' söyleminin yarattığı moral üstünlüğüyle saldırdı; Osmanlı askeri ise Mora'daki gayrimüslim isyanı ve Doğu'daki Şii saldırısı arasında sıkışmanın yarattığı 'sürtüşme' ile motivasyon erozyonu yaşadı.

Rus birlikleri Napolyon sonrası imparatorluk gururuyla, Ermeni gönüllüleri ise dini-etnik motivasyonla yüksek moral taşıdı; İran ordusunda Tebriz'in düşmesinin ardından kitlesel moral çöküşü yaşandı, Clausewitzci sürtüşme İran aleyhine arttı.

Yıpratma Savaşı — Toprak işgalinden ziyade Osmanlı'nın iki cephede yorulmasını ve siyasi taviz vermesini hedefleyen uzun soluklu bir tüketim harekâtı yürütülmüştür.

Yıpratma Savaşı — İran'ın revanşist hücumuyla başlayan harekat, Rusya'nın metodolojik kale kuşatmaları ve şehir alımlarıyla İran iradesini kıran uzun soluklu bir yıpratma kampanyasına dönüştü.

Kaçar tarafı, Osmanlı'nın Mora'da Yunan İsyanı ile boğuştuğu anı seçerek savaş açtı; bu zamanlama bizatihi Sun Tzu'nun 'düşmanı bölünmüş halde yakala' prensibinin uygulamasıdır. Osmanlı diplomatik ittifak kuramadan müzakere masasına oturmak zorunda kaldı.

Rusya, savaş öncesi Kafkas hanlarını ve Ermeni Katolikosluğu'nu diplomatik olarak yanına çekerek İran'ın bölgesel müttefik tabanını çökertti; bu, muharebe başlamadan İran'ı stratejik yalnızlığa itti.

Kaçar tarafı Schwerpunkt'ı Erzurum'a yönlendirerek doğru tespit etti; zira Erzurum'un düşmesi tüm Doğu Anadolu savunma hattının çözülmesi anlamına gelirdi. Osmanlı, sıklet merkezini Yunan cephesi ile Doğu cephesi arasında bölüştürmek zorunda kalarak hiçbir yerde yoğunlaşamadı.

Rusya Schwerpunkt'ı doğru tespit etti: Erivan kalesi ve Tebriz şehri. Bu iki noktanın ardışık alımı İran direncinin belkemiğini kırdı; İran ise sıklet merkezini dağıttı, Şamhor-Gence-Tebriz hattında kuvvetini odaklayamadı.