Sasani İç Savaşı (628-632) vs Pers-Türk Savaşı (627–629)

Taraflar, değişen şartlara büyük ölçüde tepkiseldi. Koalisyonlar hızla kurulup bozulmuş; liderler kişisel kin ve dar kabile çıkarlarıyla hareket etmiştir. Bu durum, ne bir tarafın ne de diğerinin uzun vadeli bir strateji izlemesine izin vermiş; asimetrik bir esneklikten çok, kaotik bir uyum söz konusu olmuştur.

Göktürk ordusu, kuşatma savaşından meydan muharebesine, vergi toplama harekâtından diplomatik manevraya kadar geniş bir yelpazede asimetrik esneklik göstermiştir. Sasani savunma doktrini ise statik kalmış, değişen koşullara uyum sağlayamamıştır.

Savaşın karakteri gereği meydan muharebeleri nadirdi; şok etkisi suikastler ve şehir baskınları şeklinde tezahür etti. Her iki taraf da birbirine karşı kesin bir askeri üstünlük sağlayacak yoğunlukta bir ateş gücü veya şok birliği kullanamadı.

Ağır zırhlı süvarinin koçbaşı hücumları ile Hazar okçularının seri atışları senkronize edilerek, düşman hatlarında kırılma noktaları oluşturuldu. Özellikle Çorpan Tarkan'ın pususunda, 3.000 kişilik bir kuvvetin 10.000 kişilik Sasani ordusunu imha etmesi, şok etkisinin klasik bir örneğidir.

Veba salgını, Sasani hanedanının en önemli hükümdar adaylarını ortadan kaldırarak iç savaşın derinleşmesine neden olmuş, bu da 'Gök' faktörünün savaşın seyrini belirleyici şekilde etkilediğini göstermiştir. Tizpon'un şehir surları, Parsig hizbi için savunma avantajı sağlamış; Horasan'ın açık arazileri ise Parth süvarisine hareket kabiliyeti kazandırmıştır.

Kafkasya'nın zorlu coğrafyası ve kış koşulları, Göktürklerin dayanıklı bozkır atlarına ve soğuk iklime adapte savaşçılarına avantaj sağladı. Derbent geçidi gibi darboğazlar, ağır süvari hücumlarıyla kolayca aşıldı. Sasaniler ise bu koşullarda yıpranarak mevzilerini kaybetti.

Dürüst askeri mücadeleden çok, saray entrikaları, sahte ittifaklar ve suikastlerle yürütülen bir savaştır. Azarmidoht'un Ferruh Hürmüz'ü evlilik vaadiyle oyalayıp öldürtmesi, dönemin en belirgin harp hilesi örneğidir. Bu, istihbarat ve aldatmanın klasik muharebeden daha belirleyici olduğunu göstermiştir.

Çorpan Tarkan'ın klasik bozkır pusu taktiği, sayıca üstün Sasani ordusuna karşı belirleyici olmuştur. Göktürkler, sahte geri çekilme ile düşmanı hazırlanmış ölüm bölgesine çekerek tam bir imha muharebesi gerçekleştirmiştir. Bu, harp hilesi ve istihbarat üstünlüğünün mükemmel bir kombinasyonudur.

Parsig hizbi, başkentte konuşlanmanın getirdiği avantajla saray içi istihbaratı etkin kullanmış ve rakiplerinin hamlelerini önceden sezebilmiştir. Pahlav liderleri taşradan başkente yönelirken, Parsiglerin kurduğu tuzaklar hakkında yeterli bilgiye sahip değildi.

Göktürk-Bizans istihbarat ağı, Sasani sarayındaki iç karışıklıkları ve Kafkasya'daki savunma zafiyetlerini başarıyla analiz etmiştir. 'Düşmanını ve kendini bil' prensibi gereğince, Sasanilerin zayıf anı kollanmış ve Derbent gibi kritik hedefler tam bir sürprizle ele geçirilmiştir.

İç savaş, coğrafi olarak geniş bir alana yayılsa da, stratejik manevralar başkent Tizpon'a yönelik darbelerle sınırlı kalmıştır. Pahlav hizbi Horasan'dan başkente birkaç kez hızlı yürüyüş yapabilse de, iç hat avantajı Parsiglerde olduğu için bu manevralar geçici başarılar sağlamış; kalıcı bir kontrol tesis edilememiştir.

Göktürk ordusu, iç hat manevralarıyla Kafkasya'da hızla ilerlemiş, Derbent'ten Tiflis'e uzanan eksende düşman kuvvetlerini sürekli sıkıştırmıştır. Sasani kuvvetleri ise dış hatlarda kalmış, birliklerini toparlamak ve karşı taarruz için yeterli zamanı bulamamıştır.

Moraller genel olarak düşüktü. İmparatorluğun yakın çöküşüne dair kehanetler ve bitmek bilmeyen iç çatışmalar, askerler ve halk arasında savaş yorgunluğuna yol açmıştı. Pahlav savaşçılarının feodal sadakat duygusu bir miktar moral üstünlüğü yaratırken, Parsig hizbi başkentteki meşruiyet iddiasıyla direnişi canlı tutmuştur.

Göktürk zaferleri, özellikle Derbent'in düşüşü ve Tiflis'in yağmalanması, düşman üzerinde yıkıcı bir psikolojik etki yarattı. Sasani müttefikleri arasında panik ve itaatsizlik yayılırken, Göktürk savaşçılarının ganimet beklentisi morali zirvede tuttu.

Yıpratma Savaşı

İmha Muharebesi

İki taraf da savaşmadan kazanma stratejisini suikastler ve saray darbeleriyle denemiştir. Parsig hizbi, Pahlav lideri Ferruh Hürmüz'ü bir suikastle ortadan kaldırarak rakibinin tek vücut olmasını engellemiş; ancak bu, oğlunun intikam seferiyle sonuçlanmıştır. Nihai uzlaşı ise karşılıklı yıpranma sonucu zorunlu hale gelmiştir.

Tong Yabgu Kağan, Herakleios ile diplomatik ittifakını kullanarak Sasanileri iki cephede savaşmaya zorlamış, böylece düşmanın stratejik rezervlerini bölmeyi başarmıştır. Ayrıca yerel halka yönelik vergi politikası ile direnişi azaltmaya çalışmış, bazı bölgelerde işbirliği teklif ederek savaşmadan nüfuz kurmayı denemiştir.

İç savaşta siklet merkezi, meşruiyetin kaynağı olan Sasani tahtı ve başkent Tizpon olmuştur. Her iki hizip de asıl vurucu gücünü tahtı ele geçirmek veya kendi adayını tahta çıkarmak için yoğunlaştırmış; ancak bu hedefe ulaşıldığında bile imparatorluğun geri kalanında kontrol sağlanamamıştır.

Tong Yabgu, Schwerpunkt'ı doğru tespit ederek ana darbeyi Sasani savunmasının kilit noktası olan Derbent Kalesi'ne yöneltmiştir. Bu sayede düşmanın direnç merkezi çökertilmiş ve müteakip harekâtlar için stratejik geçit açılmıştır. Sasaniler ise kuvvetlerini dağınık bırakarak ağırlık merkezini koruyamamıştır.